نخست نتيجهء خوار كردن نفس خود است و گونهء دوم اظهار برترى بر خلق است . و هر كس كه نفس خود را خوار شمرد وى متواضع است و هر كس براى خود مزيّتى ببيند بر كسى ، او متكبّر است . به راهبى گفتند : تو راهبى ؟ گفت : نه من نگهبان سگى هستم ، نفس من سگى است كه مردم را گاز مىگيرد و آن را از ميان مردم بيرون آورده‌ام تا از او در آسايش باشند . » منظور از اين سخنان و امثال آن اين است كه علّت گوشه‌گيرى آدمى ، تكبّر بر ديگران و برترى جويى بر مردمان اطراف خويش نباشد ؛ بلكه علّت ، پيروزى بر نفس در جنگ با آن و روى كردن به اسرار معرفت و آگاهى گسترده و دقيق از رمزها و نشانه‌هاى آنچه در آسمان و زمين است ، باشد . به گفتهء قشيرى : « از علوم آنهايى را فراگيرد كه توحيدش راست آيد تا شيطان با وسوسه‌هايش وى را منحرف نسازد ؛ آن‌گاه ، از علوم شرعى آنهايى را فراگيرد كه واجباتش را انجام دهد تا كارش بنيادى استوار داشته باشد . » اگر آدمى نفس خود را به رنج نيفكند و به هدف گوشه‌گيرى دست نيابد ، بازگشت به ميان مردم بهتر و با بركت‌تر است تا گوشه‌گيرى . چه خوب گفته است قشيرى : « گوشه‌گيرى ، در حقيقت كناره‌گيرى از خصلتهاى زشت است ؛ پس تأثير براى تبديل صفات و دورى از زادگاه‌هاست . لذا گفتند : عارف كيست ؟ پاسخ دادند : كائن بائن ؛ يعنى با مردم است ولى از آنها جداست » . قشيرى از استادش ابو على دقّاق نقل مىكند : « آنچه كه مردم مىپوشند ، بپوش و آنچه كه مردم مىخورند ، بخور ولى از درون با آنها مباش . » همچنين نقل مىكند : « كسى پيش من آمد و گفت : از راه دورى پيش تو آمدم ، گفتم : اين سخن از جهت پيمودن راه و رنج سفرها نيست ، از نفست ، هر چند يك گام ، جدا شو كه به مقصودت رسيده‌اى . » از بايزيد بسطامى نقل شده است كه مىگفت : « پروردگارم را در خواب ديدم ، گفتم : چگونه تو را بيابم ؟ فرمود : از خويش دور شو و بالا بيا . » خوب است اشاره كنيم كه دورى از خويش ، همان رهايى از بيماريها و خواهشهاى آن است . اگر صاحب نفس به خلوت و كناره‌گيرى از مردم گرايش پيدا كند كاملتر ، آزادتر ، درست‌تر و كامياب‌تر است . از اين رو گفته‌اند : « خلوت‌گزينى فراهم‌ترين انگيزه‌هاى آسايش است . » از ذو النّون مصرى نقل شده است : « هيچ چيزى به اندازهء خلوت نديدم كه برانگيزانندهء اخلاص و نابى باشد . » مردى به او گفت : « چه هنگام براى من گوشه‌گيرى درست است ؟ » پاسخ داد : « هرگاه كه بر گوشه‌گيرى خويش ،